Do (not) mention the war

De oorlog, dat is in Duitsland toch een Ding. Veel kun je nog steeds niet zeggen zonder geschokt aangestaard te worden of voor fascist uitgemaakt te worden. (Begrippen als ‘spatie-nazi’ kunnen hier eigenlijk toch liever niet.)

Daar heb ik best begrip voor

Daar heb ik best begrip voor, hoewel ik het schuldgevoel van veel jonge Duitsers misplaatst vind – zelf voel ik mij op geen enkele manier persoonlijk verantwoordelijk voor wat Nederlanders in hun geschiedenis uitvraten, noch voel ik mij verantwoordelijk voor wat mijn ouders of grootouders doen of laten.

Noot: ik weet dat de Nederlanders door de geschiedenis genoeg hebben uitgevroten dat niet koosjer was. Ik vind dat we dat moeten erkennen en erbij stil moeten staan, en begrip moeten hebben voor gevoelens die die dingen ook generaties later nog bij (nazaten van) betrokkenen hebben, maar ik vind tegelijkertijd dat ik me daar niet persoonlijk schuldig over hoef te voelen. Dat zijn twee heel verschillende dingen.

Aan de andere kant kan ik dat natuurlijk niet echt beoordelen, want ik ben niet Duits en ben hier niet opgegroeid en zal dus nooit werkelijk begrijpen hoe het is om op te groeien in een land met deze bagage.

Dat geldt echter omgekeerd ook: Duitsers zullen op hun beurt nooit helemaal kunnen nachvollziehen hoe het is om op te groeien in een land met een bagage van bezetting.

Zo’n opmerking valt hier overigens raar en er zijn zelfs mensen boos geworden, zij het zonder de oorzaak van hun ontvlamming toe te lichten.

Maar van sommige dingen begrijp ik niks

Maar hoewel de oorlog hier een Ding is, sta ik er elke keer wéér van te kijken hoe verdomd weinig mensen eigenlijk wéten over die oorlog, en dan met name over wat zich buiten Duitsland afspeelde.

Do not mention the war - gesprekken over de oorlog in Duitsland | Standort Hamburg

Atlas der Vororteile

Bovenstaande foto die ik bij een bespreking van de Atlas der Vorurteile op de site van de Hamburger Morgenpost (Mopo) trof is daar een goed voorbeeld van. Je hebt ze vast wel eens gezien, van die wereldkaarten waarop ingetekend is hoe mensen uit land X mensen uit land Y zien. Op de kaart ‘Europa door de ogen van de Hollanders’ heeft Yanko Tsvetkov (een Bulgaar) Duitsland gemarkeerd als ‘Unsere Fahrräder’.

Ik hoef hem hier niet uit te leggen en ik hoef ook niet te zeggen dat die grap inmiddels wel z’n houdbaarheidsdatum bereikt heeft. Daar gaat het ook niet om in het vooroordelencircus.

Het gaat hier even om het onderschrift van Mopo:

Ob die Niederländer in Deutschland wirklich nicht mehr sehen, als einen Absatzmarkt für ihre Fahrräder?”

Echt jetzt?? Het getuigt van haast kinderlijke naïviteit dat Mopo denkt aan omafietsen op een kaart waarop andere landen er beduidend minder flatteus vanaf komen – terwijl de Zweedse ‘kutmeubels’ en Engelse ‘hypergevoelige zeiksnorren’ er eigenlijk nog goed op staan naast de fietsen. Ik zou zelfs willen zeggen dat de aanduiding van Nederlanders voor Duitsers op deze kaart de fieste typering van allemaal is…

Bevrijding van wat dan?

Hoe vaak ik het volgende gesprekje hier al gevoerd heb… met hoogopgeleide mensen tussen de 35 en 55:

Fem: “5 mei is een feestdag in Nederland.”

Duitse gesprekspartner [DG]: “Oh, wat leuk, wat wordt er gevierd?”

Fem: “De bevrijding, 5 mei is Bevrijdingsdag.”

DG: “Hè? Bevrijding waarvan?”

Fem: “…” [trekt wenkbrauw op, kijkt zoals Duitsers haar aankijken als ze voorstelt de koffie te betalen en zegt afhankelijk van hoe vol haar glas nog is: “Echt jetzt?”]

DG: “?? Maar waarvan dan? Bevrijding van wat?”

Fem: “Duitsland? 1945?”

DG: “Oh. Ja.” [In sommige gevallen nog gevolgd door de volstrekt overbodige mededeling “Ik zit slecht in mijn geschiedenis.”]

Het einde van de Tweede Wereldoorlog wordt in Duitsland op 8 mei herdacht. Dat je de data niet helemaal paraat hebt, soit, maar als het woord ‘bevrijding’ valt, en je dan vraagt ‘waarvan’, dan ga ik toch een beetje twijfelen aan je geestelijke vermogens.

Als ik hier trouwens op 9 november zou vragen welke val van welke muur wordt herdacht zou ik de wind van voren krijgen. Terecht ook, maar schijnbaar is het einde van de oorlog dan weer niet zo’n belangrijk nieuwsfeit.

“Onze jongens hebben zo geleden”

Ja. Duitsland hééft ook geleden in de oorlog. Grote delen van het land zíjn ook verwoest. Het lág in 1945 in alle opzichten in puin. Ontkent ja ook niemand.

Hamburg is in de zomer van 1943 zwaar gebombardeerd tijdens Operatie Gomorrha. Er vielen in een paar dagen tijd meer dan 2.000 zware bommen op de stad en er vielen meer dan 40.000 slachtoffers. De stad is zwaarder verwoest dan Dresden tijdens het bombardement in 1945.

Uitgebreid heb ik dit gesprek met maar één iemand (een vijftiger) gevoerd, maar het heeft me niet aangemoedigd het onderwerp nog een keer aan te snijden.

Wat me nogal stekelig maakte was dat mijn gesprekspartner in dezen begon te jammeren ‘dat je daar nooit iemand over hoort, hoe zwaar “wij” het hier hadden, hoe óns land verwoest is’ en: “Je hoort altijd alleen maar over ‘die mensen in die kampen’ en nooit over ons. Maar hier was het héél erg.”

(Ja, blaas gerust even in een bruinpapieren zakje.)

Kort daarna deelde mijn gesprekspartner op Facebook een foto die door zo’n hele enge Pegida/AfD-achtige pagina volledig uit z’n verband gerukt en misbruikt was. Op de foto staan vrouwen puin te ruimen, de zgn. Hamburger Trümmerfrauen, met op de achtergrond het nog rokende en verpletterde Hamburg. Op de foto was de volgende tekst geplakt: “Ons land lag in 1945 ook in puin. Maar WIJ zijn niet gevlucht.”

Ik heb deze persoon uit mijn lijst geschrapt. Tegen zo veel domheid kan ik niet op. (Tijdens oorlog alleen al 1 miljoen mensen vanuit Hamburg…)

En dan het volkslied…

De tekst van het Duitse volkslied dateert van 1841 en telt drie coupletten, waarvan sinds 1991 enkel nog het derde couplet (Einigkeit und Recht und Freiheiheiiiiiit, enzo) wordt gebruikt (bij voetbalwedstrijden dus… ) Eigenlijk is dat jammer, want het tweede couplet, waarin de Duitse vrouwen en de Duitse wijn bezongen worden, is veel mooier. Maar daar gaat het nu even niet om.

Nu gaat het om het eerste couplet, dat begint met ‘Deutschland, Deutschland, über alles, über alles in der Welt‘. Tussen 1933 en 1945 werd achter dit couplet het Horst-Wessel-Lied geplakt – de andere twee coupletten werden door de nazi’s geschrapt – om zo dienst te doen als nationaalsocialistisch volkslied. Een gevalletje ernstige mishandeling van een tekst, voorwaar.

Na de oorlog ontdeed Duitsland zich snel van het Horst-Wessel-Lied en na een hoop gehakketak werd het Deutschlandlied in 1952 weer het volkslied van (West-)Duitsland, met een voorkeursbehandeling van het derde couplet.

Waar gaat dit heen, Fem? Nou, hierheen: het eerste couplet van het Deutschlandlied is na de oorlog een beetje beladen geraakt, maar er is niets mis mee, en het bestond al lang voordat de nazi’s ermee aan de haal gingen. Het is zeker ook niet verboden. En dat is wat ik verschillende Duitsers toch wel met grote stelligheid heb horen beweren.

Intermezzo: van de door de SS geadopteerde hymne Trauelied bestaat ook een versie op de melodie van het Wilhelmus.

Misschien is het veel gevraagd om te verwachten dat mensen de geschiedenis van hun volkslied paraat hebben en misschien is het voor mij ook tijd voor een Duits wijntje, maar gelet op de geringe kennis over de oorlog die ik hier bespeur gaan mijn nekharen toch overeind staan als ik iemand hoor beweren dat het eerste couplet ‘verboden’ is alsof het een of andere nazistisch strijdlied is, terwijl dat gewoon rabiate nonsens is.

Overigens, wat de Mopo betreft, daar moest ik me natuurlijk tegenaan bemoeien…

Fem bemoeit zich er even tegenaan - Standort Hamburg

Het artikel op de site van Mopo is inmiddels overigens aangepast en mijn comment is weg (lang leve mijn Disqus-archief).

En, hij is natuurlijk onvermijdelijk en we willen ook luchtig eindigen…

Do not mention the war:

6 gedachten over “Do (not) mention the war

  1. Mooi artikel, bewustzijn krijgen over je verleden is vaak nog moeilijk te hebben. Terwijl je het alleen hoeft te kennen om ervan te leren, niet om je schuldig te voelen.
    Bombardementen na 1945 zijn ws net zo fout als de bombardementen nu in Syrië waar veel burgers bij omkomen. En die straks op dezelfde manier terugkijken als de Duitsers.
    Metelkaar in gesprek blijven is de enige oplossing, iets wat jij in het klein al heel goed doet, vind ik.

    • Ja, helemaal mee eens. Ik vind het wel lastig, want er wordt, echt, nog steeds maar weinig over gepraat door veel mensen. Dat is voor mij ook een beetje schipperen, want je wilt niemand voor het hoofd stoten, en ik heb ook vaak niet meteen door dat ik op een ‘landmijn’ ben gestapt…

  2. Een opmerking die ik hoorde toen ik Osnabrück bezocht was ‘maar wij waren ook bezet, door de Nazis…’, dan weet ik ook even niet waar ik moet beginnen met mijn geschiedenisles.

    • Deels valt er nog wat voor te zeggen ook, maar de volgende uitspraken geven dan vaak weer weinig blijk van kennis van over de grens en dan ben je toch weer terug bij af inderdaad.

  3. Mooie blogpost, leuk om te lezen, ondanks het serieuze onderwerp. Ik kan me voorstellen dat je zo af en toe wel eens een ‘ongemakkelijk momentje’ hebt als Nederlandse in Duitsland. ‘Bevrijding waarvan?’, haha, dat is zo erg dat ik er om moet lachen. 😉

    • Haha, ja, eigenlijk wel he 🙂 Meestal schieten echter mijn wenkbrauwen eerst een kilometer de lucht in… (het is echt opmerkelijk hoe vaak ik die vraag – en varianten erop – gehoord heb!)

Plaats een reactie