Joods Altona, of wat ervan over is

Heb je de Krameramtsstuben in het smalle straatje bij de Michaeliskirche wel eens bezocht? (Nee? Waarom niet?) Tegenwoordig zijn de dicht op elkaar gebouwde huisjes een bezienswaardigheid, een van de weinige overblijfselen van een ooit groot steegjescomplex.

Vroeger bestond een groot deel van Hamburg uit dat soort straatjes, waaronder het gebied tussen de haven en Palmaille.

Eens een wirwar van straatjes

Nu is dat bijna niet meer voor te stellen, maar voor de oorlog woonden hier de havenarbeiders in nauwe steegjes, dicht op elkaars lip. Veel van deze huizen waren behoorlijk gammel en vochtig, en de bewoners waren arm. Het gebied gold als ‘vervallen’ en ‘problematisch’ (zeg maar wat we tegenwoordig een ‘prachtwijk’ zouden noemen).
Tegelijkertijd was het een buurt waar mensen van verschillende religies en uit verschillende landen toch ook min of meer in harmonie naast elkaar leefden. Politiek gezien was de buurt socialistisch/communistisch. Dat de SA-mars die in 1932 tot de Altonaer Blutsonntag leidde onder andere door deze wijk trok werd dan ook als regelrechte provocatie gezien (en was ook als provocatie bedoeld).

Joodse gemeenschap

De wijk aan de Elbe kende ook een relatief grote joodse gemeenschap. Van oudsher stond Altona – in tegenstelling tot Hamburg – mensen van ‘andere geloven’ toe hun geloof in de stad uit te oefenen, zij het eerder uit economische overwegingen dan uit vooruitstrevendheid (er werd Schutzgeld geheven, een soort beschermingsbelasting). Vele geloofsvluchtelingen trokken daarom naar Altona om zich daar te vestigen. De eerste joden kwamen in de 16e eeuw in Altona aan.

Altona-Altstadt had een Ashkenazische (Hochdeutsche/Midden- en Oost-Europese)  synagoge en een Sefardische (Portugees-Israëlitische) synagoge, daarnaast een joodse school, een Kindergarten, een ritueel bad, een bejaardentehuis, een ziekenhuis, een weesheuis en twee begraafplaatsen (Ashkenazisch en Sefardisch).

Oude synagogen Hamburg Altona
Links: Ashkenazische synagoge in de Breitenstraße; rechts: Sefardische synagoge in de Bäckerstraße (Federzeichnung L. Schwarz 1916)
© Institut für die Geschichte der deutschen Juden (Archiv und Bibliothek)

Hiervan is niets over

Dit stuk van Altona is in de oorlog voor meer dan 50% verwoest.

De Sefardische synagoge overleefde de Kristallnacht, maar kreeg in de dagen erna wel bezoek van door de nazi’s gestuurde ‘bouwvakkers’ die het gebouw van binnen volledig aan gort sloegen. De rekening hiervan werd vervolgens aan de joodse gemeente gepresenteerd.

Tijdens de bombardementen van juli 1943 sneuvelde zo goed als de volledige wijk. Veel van wat nog enigszins overeind stond werd in de jaren na de oorlog alsnog gesloopt, soms uit veiligheidsoverwegingen, soms omdat de stad meende dat de oude huizen stadsvernieuwing in de weg stonden.
Van de joodse bewoners die het niet gered hadden om vóór het Auswanderungsverbot van 1941 te emigreren belandden de meeste in vernietigingskampen.

Behalve het Jüdischer Friedhof

De joodse begraafplaats aan de Königstraße is er nog en is ook vandaag nog te bezoeken. Met 1,9 ha en een slordige 7.000 graven is het een van de grootste bewaard gebleven joodse begraafplaatsen ter wereld.

Portugese joden kochten in 1611 een stuk land om hun doden te kunnen begraven. Vijf jaar later kochten Ashkenazische joden het stuk grond naast de Sefardische begraafplaats en richtten een eigen begraafplaats in. Tegenwoordig is het Jüdischer Friedhof één begraafplaats.

Het Sefardische gedeelte, links van de ingang, is vooral te herkennen aan liggende grafstenen en grafmonumenten die eruit zien als kleine tentjes:

Juedischer Friedhof Altona Sefardisch - Standort Hamburg

De graven van het Ashkenazische deel van de begraafplaats hebben staande stenen, opgesteld in smalle rijen.

Juedischer Friedhof Handen - Standort Hamburg
De zegenende handen op graven zijn het symbool van de Kohanim, de priesterklasse.
De begraafplaats was tot 1869 in gebruik. Enkele jaren later werd met bijzondere toestemming van de regering nog de rabbijn Jacob Ettlinger hier begraven.

Ook deze plek raakte in de oorlog beschadigd, maar de begraafplaats was opmerkelijk genoeg ook een plek waar mensen in de zomer van 1943 schuilden voor de bommenregen. Terwijl aan de andere kant van de Königsstraße alles in brand stond verstopten Altonaers zich tussen de graven en bomen.

Nu is de begraafplaats een eigenlijk onopvallende plek midden in Altona, aan de relatief drukke Königsstraße. Op nog geen 10 minuten lopen van mijn huis, en toch duurde het een jaar voor ik door had dat het joodse Friedhof die ik graag wilde bezoeken een Katzensprung bij me vandaan was.

Juedischer Friedhof Altona - Standort Hamburg

Zo weinig opvallend als het Jüdischer Friedhof van buiten is, zo weinig krijg je ook mee van de buitenwereld als je langs de graven slentert. In de verte hoor je de auto’s wel, maar het zijn toch vooral de vogels die je hoort zingen en de eekhoorntjes die je aandacht trekken. Ze rennen kris-kras tussen de graven door.
Verder is het vrijwel stil en ben je alleen met duizenden graven. Sommige heel simpel, sommige sjiek. Vele stenen zijn omgevallen, gebroken of gescheurd, maar ze staan er ook al een tijdje, en hebben een oorlog overleefd.

Juedischer Friedhof - Standort Hamburg

Juedischer Friedhof Ashkenazisch - Standort Hamburg

Jüdischer Friedhof Altona, Königstraße 10A, 22767 Hamburg. Er is een klein bezoekerscentrum en een bibliotheek, en er worden rondleidingen over de begraafplaats gegeven. (Ik wil de hele tijd ‘kerkhof’ schrijven, maar dat slaat hier natuurlijk nergens op.) Vanaf S-Bahn station Königsstraße loop je er in 5 minuten naartoe.

Het Friedhof staat onder Denkmalschutz en sinds 2014 staat het ook op de nominatielijst voor UNESCO werelderfgoed. Ik vind het bijzonder sfeervol.

Veel stenen zijn in de laatste jaren hersteld en schoongemaakt (wat overigens niet wil zeggen dat ze weer helemaal leesbaar zijn of dat er geen mos meer op groeit, maar wel dat ze niet verder afbrokkelen). Er wordt tevens onderzoek gedaan, bijvoorbeeld naar grafkunst en de betekenis van verschillende symbolen op de graven. Het is erg de moeite waard om daar wat meer over te lezen in een van de brochures in het bezoekerscentrum.

Openingstijden:
april – september di en do 15 – 18 u, zo 14 – 17 u
oktober – maart di, do, zo 14 – 17 u
+ op afspraak (behalve op algemene en joodse feestdagen)

Wil je meer over het joodse leven van vóór de oorlog weten, verdiep je dan ook in het Stolpersteine Projekt.

Bezoek aan Juedischer Friedhof Altona - Standort Hamburg

Op dit kaartje zie je waar de straat Palmaille en de begraafplaats liggen (en waar de Krämeramtstuben zijn, want daar moet je ook nog naartoe). Op het kaartje hieronder, dat je wellicht nog kent van deze post, heb ik aangegeven welke delen van Hamburg in 1943 het zwaarst getroffen zijn. Zoals je ziet is de hele strip tussen Palmaille en de Elbe er slecht uit gekomen.

Hamburg bombardementen uiterst vakkundig weergegeven - Standort Hamburg

Stolpersteine in Hamburg: omdat we je niet vergeten zijn

Een bijzonder verhaal achter een verstopte Stolperstein

De kinderen van de Bullenhuser Damm: hoe ik in Schnelsen op een verhaal stuitte

6 gedachten over “Joods Altona, of wat ervan over is

  1. Ik bezocht de Krammeramtstuben, at er zelfs. Had geen idee dat dit bij Joods Hamburg hoorde! Weer wat geleerd. Op Joodse graven vind je vaak symbolen terug die verwijzen naar de persoon die er ligt, bijvoorbeeld een hamer voor een timmerman, een boek voor een schriftgeleerde etc.

    • De Krameramtsstuben hoorden niet echt bij joods HH, maar is ongeveer de enige plek waar je nog een indruk kunt krijgen van hoe de Elbstrip er vroeger uitzag, met allemaal smalle straatjes. Die grafsymboliek is heel interessant idd.! (geknakte roos voor te vroeg overleden jonge vrouw…)

      • Klopt! Er is er volgens mij zelfs één voor te vroeg geboren baby’s. Op het Joods kerkhof in Praag vond ik hier veel uitleg over.

        • Dát is ook echt een heel bijzondere begraafplaats. Het is al *kuch* bijna 20 jaar geleden dat ik daar voor het laatst was, maar dat heeft blijvende indruk gemaakt.

Een reactie plaatsen

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Als je een reactie achterlaat, ga je akkoord met de voorwaarden en privacyverklaring van Standort Hamburg.